Gökyüzüne baktım, bir şeylerin doğru olmadığını hissettim. Sonra arkadaşım mesaj attı: “Açık alev görüyorum” – Bu iklim çöküşü

Bu, Darcy Ruddy’nin hikâyesi

• Konum: Jasper, Kanada

• Felaket: Orman yangını, 2024

Darcy Ruddy, Kanada’nın batısında kazı işleri yapan bir işletme sahibidir. Evini kurduğu kasaba olan Jasper’ın bir bölümünü saran orman yangından az önce, yakındaki lüks bir heliski (helikopterle kayak) tesisinde işini bitirmekteydi. İklim değişikliği, yangından önceki hafta ve yangının çıktığı günde yaşanan yüksek sıcaklıkların daha olası olmasını sağladı.

Darcy Ruddy, son yangında tahrip edilen ve bir dost ailesine ait son evin kazı işini bitirmeye hazırlanıyor. Jasper sakinleri, kasabalarını 2024 orman yangınının harap ettiği sonrası hayatta kalma hikâyelerini paylaşıyor. Fotoğraf: Jimmy Jeong/The Guardian

Valemount’daki bir heliski tesisinde bu büyük işi yakalamıştım. İşin %95’ini bitirmiştim ve Chilcotins’te [dağ sırası] bisiklet sürme yolculuğuna çıkacağım için çok heyecanlıydım. Şöyle demiştim: “Makinaları burada bırakacağım. Bu akşam eve gideceğim, karavanımı alacağım ve geri döndüğümdde onları taşıyacağım.” Bunu yapmasaydım, her şeyi kaybederdim.

Kasabaya geri dönerken, yoğun bir sıcak hava vardı. Havalar güzeldi ama fırtınalıydı. O sabah şaka yaptım: “Bu akşam büyük yıldırımlar kasabaya mı gelecek? Olur da Jasper yanar.” Olacağını düşünmemiştim ama kasabaya sürerken benzin göstergesine baktım ve “Bu şeyi doldurmalıyım” dedim.

Evde, vanımı arka tarafa park ettim. Gökyüzüne bakıyor ve arta kalan bir gin-tonic’in tadını çıkarıyordum. “Bir şeyler doğru gitmiyor” dedim. Arkadaşım Alex mesaj attı: “Burada bir yıldırım düştü. Açık alev görüyorum.” Radyoyu açtım ve parklarda çalışan arkadaşımın bir kamp alanını tahliye ettiğini duydum. Sesindeki yoğunluğu duyabiliyordum. Lanet olsun, işte bu.”

Babama telefon ettim. Dışarıda bir arkadaşıyla akşam yemeğindaydi. “Baba, bu akşam yemeğini sen öde, oradan kaybol. Paketlenmeye başlamamız lazım” dedim. Eve koştum ve eşyaları toplamaya başladım. Şanslıydım çünkü o dağ bisikleti gezisi için tüm eşyalarımı pakalamıştım ve kapının önünde duruyordu.

Temmuz 2024’te Kanada’nın Alberta eyaletinde, Jasper yakınlarında yan wildfire’dan yükselen duman. Fotoğraf: AP

Uyarıları almaya başladık. İş kamyonuma atladım, aileme yardım etmek için etrafta kovalıyordum. Sonra babamın evine gittim. Birinin borç verdiği bir kamyona römörünü bağlamasına yardım ediyordum. Babama şunu söylüyordum: “Bu trafiğe gir. Ben de içine gireceğim.” Valemount’a kadar baş başa trafiğimdi. O anda gerçekten karanlıktı. Kül yağmaya başlamıştı. Bir fırtı geldi ve Mount Robson’da şimşekler çırıyordu. Tanrım, ne kadar yoğundu.

Heliski lodge’ının müdürü bana telefon etti: “Tüm aileni getir.” 20 odası vardı. Lodge’a nasıl gidileceğini bilen pek az kişiydi. Tüm gece karayolunda teyzelerimi ve kuzenlerimi bulmakla geçirdim. Büyükbabamı saat 3’te bir CMH yatağına yerleştirmek ve sabah ona yemek yapacak bir aşçının olduğunu söylemek oldukça güzeldi. Vanımda, yolun yakınında bir yerde babamı beklerken uyudum. Römörünü bağlamasına yardım ederken ne kadar yorgun olduğunu görebildim. Şehirden 30 dakika kadar uzaklaştı ve eski bir demiryolu işçisi olarak, uykusunu yatıştırmak için kenara çekildi.

Ertesi gün ailem şöyle dedi: “Burada oturup elimizi tutup bizimle ağlayabilir ya da ödediğin o tatiyi arkadaşlarınla eğlenerek geçirebilirsin.” Ertesi gün erken Chilcotins’e gittim. Yolda Wicked Cup’un alevler içindeki bir fotoğrafını çektim. Lanet olsun, gerçekten oluyor. Carpenter Lake’in sonunda kenara geldim. Güneşli ve güzeldi. Plaja oturdum, soğutucudan bir bira aldım ve ağlamaya başladım.

O gece Jasper yandı. Ama henüz bir onay yoktu. Sekizimiz bu küçük gölün iskeleinde oturuyor, internete sızan fotoğrafları inceliyorduk. Yanan kilisenin bir fotoğrafı vardı. Babamın evi 200 metre uzakta, yanıyordu. Onun evi benim evimden 200 metre uzaktaydı. Yani benim evim yoktu.

Sonraki gün günümüzü yaşamaya, dağ bisikleti sürmeye çalıştık. Hepimiz iyi bir sebeple doğru düzgün düşünemiyor, sadece yazlık kıyafetler getirmiştik. Geçitlerden birinin tepesinde bir hava durumuna yakalandık. Evim yerle bir olmuştu ama donarak ölüyordum. Sürüşün sonunda telefonlarımız haber ve fotoğraflar nedeniyle birbiri ardına parlıyordu. Tık, tık, tık. Sonrasında bir sürü bisiklete binecektik. Kalp ritmim yükseldiğinde bayılacağımı hissettim. “Arkadaşlar, dağ bisikletine odaklanamıyorum. Manetle uçacağım” dedim.

Bisiklet gezisinden sonra belediyeden bir çağrı aldım. Bir şaka yaptım: “Şimdi o tutma duvarını senin için yapmama gerek yok sanırım, değil mi?” O da: “İlaç dükkanını, benzin istasyonunu, hastaneyi, marketi açmamız, kasabadaki tehlike alanlarının etrafındaki çitleri kurmamız gerekiyor.” Yapacağım bir iş vardı. Jasper’ı tamir etmek için geri dönüyordum.

Temelleri yananlar, Ağustos 2024’te orman yangını kasabayı yıktıktan sonra Jasper’daki bir sokağın geride kalanıdır. Fotoğraf: Luuk Wijk/Parks Canada/Reuters

Kazıcımlı kasabaya girince polis barikatları vardı. Onlara bir kart göstermem gerekecek sandım ama adam: “Kapıyı aç. İçeri alınıyor” dedi. İçeriden sürerken kasaba dumandı. Uçuş alanı yeni yanmaya başlamıştı. Her yer duman outan siyah çimlerden ibaretti. Yangın hâlâ uzaktaydı. Tüm belediye çalışanları vakuumlu kamyonlarla orada, kazaya başlamamı bekliyordu.

Alevler geldiğinde, “Tamam, biraz hasar olacak” demiştim. Sıra sıra, defalarca sıranın tamamen yok olacağını düşünmemiştim. Babamın annemle birlikte inşa ettiği odun ev de yandı. Alevler kuzunum Adrian’ın garajını ve kardeşimin dükkanını yıktı. Büyükbabamın evi, artık dayımın evi, yerle bir oldu. Bu, kuzumun mirasıydı.

Küllerin içinde ayakta dururken koku, yanmış ormandan tamamen farklıydı. Yanmış kimyasallar, yanmış ev ya da yanmış araba yanındaysanız öyle kokar. Arkalardaki sokaklara girersiniz ve radyatör eriyip sıvıya dönmesi nedeniyle arabalardan gelen alüminyumun küçük çayları olur. Bu evin de o tür alüminyum çatılardan birine sahip olduğunu hatırlıyorum. O kadar ısındı ki, sıvıya dönüp arka bahçeye doğru damlayıp yağmur gibi yağdı.

“Nereye gitmemi istersin?” diye sordum. Düşük yataklı kamyon sürücüsü, “Dedeye ve Büyükbaba Don’un eski evine, arka sokağa git” dedi. Ben de, “Lanetli sin. Bu komşumun evi. Önce beni kendi evime mi gönderiyorsun?” dedim.

Kendi evime gittim. Kendi eşyalarımın eriyip yere düşmüş halini görmek tuhaftı. Büyükbüyükbabamın parkın her yerinde dolaşmış bu güzel eski tüfeği vardı. Mermileri için artık mermi bile yapılamaz. Gençken büyükbabama, “Bu tüfeği alabilir miyim? Belki bir gün onla atışırız” demiştim. Tüfek, rafın üstünde kilitli bir kılıç içinde duruyordu. Orada yatıyordu, tam yüzey üzerinde, tamamen bozulmuş halde.

Jasper’ı yapabileceğim en iyi şekilde demode etmeye ve temizlemeye başladım: kazıcıları her yere sürüyorum, külü yüklüyorum ve onu her yana itiyorum. Kasabayı tamir etmek ve işlerin doğru yapılmasını sağlamak konusunda büyük bir gurur duyuyordum, çünkü akbavulların saldırmaya çalıştığını hissedebiliyordum. Bu yangında çok para kazanan, ancak Jasper’a ayak basmış bile olmayan insanlar olduğunu düşünüyorum.

Tur otobüsleri bile vardı. İnsanlar ayıları görmek için Jasper’a geleceklerdi, şimdi sadece bu felaketi görmek için geliyorlar. Yaklaşık 60 yaşında bir çift, insanlar küllerinin arasından düğük yüzüklerini ararken ağlıyor. Sonra bir turist yaklaşıyor ve soruyor: “Hey, burada ne oluyor? Şu an bunun hakkında nasıl hissediyorsun?” Bazıları gerçekten kaba davrandı. Tıpkı: “Evine git, kanka.” Diğerleri ise kandı.

Çok şey havada asılıydı. Her gün uyanınca şu oluyordu: “Bir sonraki adım ne?” Arkadaşım Pete bana geldi ve şunu dedi: “Benim arazimi temizlemeni istiyorum.” Çocuklarını 20’lerinde kaybetmişti. Jason bir kaza geçirmişti. Bana bir kardeş gibiydi. Calla bizden iki yaş küçüktü. Las Vegas’taki o köy şovundaydı ve o adama ateş açmıştı. Pete şöyle dedi: “Yavaş gitmeni ve Calla’ın küpünü aramanı istiyorum.”

Küme şeklindeki duman, Kanada’nın Alberta eyaletinde Jasper Ulusal Parkı’nda devam eden orman yangında yükseliyor. Fotoğraf: L Neufeld/Parks Canada/Reuters

Bana çalışan, aynı zamanda Calla ile de büyüden arkadaşım Greg. Şunu söylemiştim: “Bu kadar büyük bir kutu arıyoruz. Calla’ın küpünde bir geyik vardı.” Onu ararken yüzünü görebiliyordum. Zeminden açılmış, benimle Jason’ın bir toga partisindeki fotoğrafına bakılan bir albümün çıktığını hatırlıyorum. Çok fazla manevi şeylere inanmam, ancak Jason yanımdaydı.

Ardından Greg, “Bu ne?” dedi. Yanına gittim ve toprakla kaplı küçük, porselen siyah bir kutu vardı. Aldım ve üzerindeki tozu sildim, işte oradaydı. Lanet olsun. Bir buçuk metrenin altında kırık beton ve enkazın altındaydı. Kazma kepçesiyle bulduk, %100 sağlam. Pete’i aradım, o da aşağı indi. Calla’yı Pete’e verdim, o da, “Sağlam mı?” dedi. Ben de, “Lanet olsun, sağlam.”

Sadece ev sahiplerine nasıl yardım edileceğini, demoliyeleri nasıl yapılacağını ve Parks Canada’yı nasıl memnun edileceğini öğrenmekle kalmıyor, aynı zamanda geçici konaklamaya da çalışıyordum. Şehre ilk geldiğimde sokada vanamda yaşıyordum. Birlikte çalıştığım bir adam benim için üzülüyordu. Yılın geri kalanı için yatak ve kahvaltı yerlerini kapattılar ve kış için oraya yerleştim. Ancak bahsin sonunda yatak ve kahvaltı yerlerini açmaları gerekiyordu.

Bir buçuk ay daha kardeşimin bodrumuna yerleştim. Sonra RV’ler aldım ve kazımı bir arkadaşımın arazisine götürdüm. Buna kendi kompleksim diyorum. Septik kurulum belgem var [lisans] – muhtemelen 200 km çapındaki tek kişi – ve bana çağırıyorlar: “Hey, bu personel yerleşim kamplarındaki yer üstü tankları için onaylayabilir misin?” Ben de, “Temizliğe o kadar çok çalışıyorum ki, sanırım bu 25 geçici konaklamadan birine layıkım.” dedim. Bana bir yurt odası teklif ettiler, 38 yaşında birine. Dedim: “Hayır.” Neredeyse bir buçuk yıldır tam bir mutfagım yok. Şimdi dışarıda yemek yemekten nefret ediyorum çünkü çok fazla yapmıştım.

İnsanların geri döndükten bir buçuk ya da iki ay sonra, bir arka bahçe barbeküsüne davet edildim. Bir arkadaşımın doğum günüydü. Babamın evinin önünden geçtim ve patladım. Babamın evini 100 kez gördüm, ama patladım. Bir saat boyunca arka sokağa durup ağlamaya çalıştım ama yapamadım. Eve gitmem, yatağa gitmem gerekiyordu. Ağlamaktan ya da herhangi bir şeyden korkmuyorum ama bir inşaat adamı olarak biraz daha sert olduğumu hissettim. Yangından sonra çok, çok kez ağladım, ama asla durduğum bir yerde değil. Asla bu kadar sert değil.

Jasper’ın o kendine özgü aile işletmeciliği havasının değişebileğini düşünüyor. Burada büyüdüm; tüm işletmeler, restoranlar, sinema salonları ve oteller yerel ailelerce sahip çıkılıyor ve işletiliyordu. Hâlâ bunun bir miktarı kalmış olsa da, büyük şirketlerin çoğu buraya dalıp her şeyi satın alıyor. Karakterli evlerde büyüdünüz. Şimdi tüm evler aynı dönemden olacak. Hepsi yeşil ve gri olacak.

Topluluk yalnızca görünüşüyle değil, başka biçimlerde de değişti. Bir gün dışarısı gerçekten sıcak ve esliydi – yangın faaliyeti yeniden hızlandı. Bir arkadaşım birden ayağa kalkıp gitti. Onu daha önce böyle telaşlı görmemiştim. O vadi yanmadı ve ölü ağaçlarıyla hâlâ orada duruyor. Bu, insanlar için oldukça büyük bir kaygı kaynağı. Bu yeri yeniden kuruyoruz; üstüne yeniden yanma riski de düşüyor.

Sana söyleyebileceğim bir şey varsa: Bir akşam, partnerinle bir akşam geçirip ne yapacağınızı, hangi yöne gideceğinizi, neleri alacağınızı, neleri bırakacağınızı konuşun. İyi bir sigorta yaptırın ve sigortanızı okuyun, onu anlayın. Birkaç farklı planınız olsun. Çünkü size bir şey söyleyeyim: Duvara tablonuzu tekrar asıp yeni bir eve dönebilmek, “Hayır, aslında olmayacak” demek yerine çok daha iyi olur. Yaşamımın 15 yılı boyunca memleketimin yanmasıyla espri yaptım, sonra gerçekten yandı.

Bu konularda daha fazlasını keşfedin

• Orman yangınları
• Bu iklim çöküşü
• İklim krizi
• Kanada
• Amerikalar