Veri Merkezleri Neden Sevilmiyor? İsveç Hepimizin Seveceği Birini İnşa Etti mi?

EcoDataCenter 2’nin Borlänge, İsveç’teki inşaatı. Photograph: Byggpartner

İsveç’in Falun kentindeki bu tesis, tahtadan yapılıyor, bir Ikea’ya benziyor ve kullandığı enerji tamamen yenilenebilir. Üstelik yerel topluluk göz önünde bulundurularak inşa edilmiş. Bu tesis dünyanın en iyi veri merkezi mi?

Anında dikkati çeken bir fark var: Bu veri merkezi tahtadan yapılıyor. Yerinde önceden kesilmiş devasa çapraz laminalı tahta panelleri crane ile yerleştirildi ve düz paket mobilya gibi talimatlara göre monte edildi. Estetik açıdan veri merkezinin bu bölümü, döşeme yapılmadan önceki bir Ikea’ya benziyor; geniş, yankılı, son derece temiz bir hangar. Tahta, EcoDataCenter’ın sürdürülebilirliğe dair tek iddiası değil; Wernvik, şirketin dış ilişkiler ve sürdürülebilirlikten sorumlu yöneticisi, “Geleneksel, çelik ve betondan inşa edilen bir veri merkeziye kıyasla, tüm yapının gömülü karbonunu üç katına düşürüyoruz” diyor. Bir futbol sahası büyüklüğündeki bir kompleks için bu çok fazla tahta demek, ama Wernvik’a göre “veri merkezlerimizden birinin kullandığı tahta miktarını İsveç ormanları 10 ile 15 dakika arasında geri büyütüyor”.

Veri merkezleri dünyanın birçok yerinde kirli bir kelime ve siyasi bir konu haline geldi – özellikle ABD’de, onlara karşı çıkmanın yakın tarihte yapılan orta dönem seçimlerinde bir etken olduğu söyleniyor – ama İsveç’te pek öyle değil.

İsveç’in Falun kentindeki EcoDataCenter tesisi. Photograph: EcoDataCenter

Veri merkezlerinin neden kötü olduğuna dair tanıdık bir sıralama var: Yerel halkın onayı veya bilgisi olmadan inşa ediliyorlar; topluluklar ve çevre için ciddi etkileri olacak şekilde büyük ölçüde arazi, elektrik ve su tüketiyorlar; hiçbir iş imkanı sunmuyorlar ve açgözlü teknoloji şirketlerini zenginleştiriyorlar.

Şaşırtıcı olan, bu argümanların İsveç’te, özellikle de Stockholm’un birkaç saat kuzayında, eski bir bakır madenciliği kenti olan Falun’da ne kadar az geçerli olması. Bir veri merkezi denince aklınıza, Tennessee’deki xAI’ın Colossus tesisi gibi, çok az kamuoyu ilgisiyle ışık hızında inşa edilen, kısmen izin alınmamış, metan yakitan geçici jeneratör gruplarıyla beslenen, atmosfere ve topluma büyük miktarlarda CO2 ve zararlı kirleticiler salan bir yapıysa, EcoDataCenter neredeyse tam tersi bir örnek. “Önyargılıyım ama veri merkezlerini biraz farklı bir şekilde kurduğumuza inandığımızı düşünüyoruz,” diyor Wernvik.

İşin temelde, şirketin elektrik arzı %100 yenilenebilir: %75’i hidroelektrik, %25’i rüzgar kaynaklı. İsveç’in genel elektrik karışımı neredeyse karbonsuz – fosil yakıttan gelen ancak %1. (AB genelinde bu oran %29, ABD’de ise %55.) Falun gibi kırsal bölgelerde, yakın çevredeki hidroelektrik, güneş ve rüzgar kaynaklı üretimin bazen çok fazla olması, böylece enerji açlığı çeken veri merkezlerinin aslında şebekayı dengelemeye yardımcı olması.

EcoDataCenter’ın Falun tesisindeki John Wernvik. Fotoğraf: Josefine Stenersen/The Guardian

İsveç’te veri merkezleri için koşullar genel olarak oldukça iyi. Soğuk kuzay iklimi daha az soğutma gerektiriyor; enerji hem yeşil hem ucuz hem de güvenilir; su ve alan yeterli; ülke nispeten siyasi olarak istikrarlı ve iyi düzenlenmiş durumda – Wernvik’in deyimiyle “İsveç’te bir şey geliştirmek oldukça zor, çünkü orada bir uzlaşı yoksa”.

EcoDataCenter’da enerji, 80MW kapasiteye (yaklaşık 60.000 evin ihtiyacını karşılayacak düzeyde) sahip bu tesis için hâlâ bir kaygı oluşturuyor. Veri merkezi performansının ölçülmesinde iki temel metrik var. Biri karbon kullanım etkinliği (CUE): tüketilen her kilowat-saat enerji başına düşen karbon emisyonları. ABD veri merkezlerinin ortalaması 414gCO2/kWh, Avrupa Birliği’ninki 263gCO2/kWh, EcoDataCenter’ınkı ise 1.17gCO2/kWh. Diğer temel metrik ise güç kullanım etkinliği (PUE): veri merkezinin içine giren gücü ne kadar verimli kullandığı. AB ortalaması 1.36 (burada 1 puan %100 verimlilik anlamına gelir), EcoDataCenter’ınkı ise 1.15. Şirket, EcoDataCenter sürdürülebilirlik raporna göre hem CUE hem de PUE değerlerini yıldan yıla düşürüyor.

Enerjinin başlıca kullanımı, hesaplamaları yapan pahalı çipler olan işlem birimlerini (GPU’ları) çalıştırmak; bunların çoğu ABD’li Nvidia tarafından üretiliyor. (Wernvik, hesaplamaların %70’inin yapay zekaya yönelik olsa da, çevrimişi her şeyin – bankacılık işlemlerinden yayın yapan televizyonlara kadar – bir yerde veri merkezleri üzerinden yürütüldüğünü hatırlatıyor.) Kaynağın kesintisiz olması gerekiyor; birkaç milisaniyelik küçük bir akım düşüşü bile ciddi sonuçlar doğurabilir – bu yüzden tesis alanında çok sayıda yedek jeneratör bulunuyor, ancak bunlar da biyoyakıt olan (atık bitkisel yağ ve hayvansal yağdan üretilen, dolayısıyla fosil yakıtsız) hidrotatılmış bitkisel yağ (HVO) ile çalışıyor.

Falun veri merkezinde bilgisayarların soğutulmasında kullanılan su tankları. Çekim: Josefine Stenersen/The Guardian

Diğer başlıca enerji kullanımı ise soğutma; çiplerin ürettiği devasa miktardaki ısıyı uzaklaştırmak. ABD’de yerel su kaynağından su çekilmesi konusunda tartışmaların ortaya çıktığı nokta bu olsa da, Wernvik’a göre burada durum çok daha az kritik. İsveç’in iklimi daha az soğutmaya ihtiyaç duyulmasını sağlıyor ve etrafta bolca su var (sularının çoğunu bir zamanlar içme suyu olarak kullanılan yakın bir gölden alıyorlar). Sıkıcı ve yağmurlu bir günde suya hiç ihtiyaç yok: hava zaten yeterince soğuk (15°C – 20°C’nin altındaki her sıcaklık yeterli). Yapmaları gereken tek şey onu bina içinde dolaştırmak. Sıcak günlerde veya kullanılmaya uygun fazla elektrik olduğunda ise çatılarda, havayı bir su sisiyle soğutup sonra binalar içinde dolaştıran elektrikli soğutucular bulunuyor.

Oysa gelecek sıvı soğutmada yatıyor – çiplerden gelen ısı doğrudan sıvıya aktarılıyor, havadan değil. En yeni çip nesli bunu gerektiriyor, Wernvik açıklıyor; yanıp yanmayan, birkaç buzdolabı boyutunda çip rafından oluşan, iki paralel sıra halinde dizilmiş pırıl pırıl temiz bir odayla yürürken. Yaklaşık bir otobüs kadar alan kaplıyorlar. Gürültü sağır edici (dışarıdan ise duyulmayan), çipler ise sunucu rafının arkasına bağlanan kablolar ve soğutma borularından oluşan bir örümcek ağının ardında neredeyse görünmüyor. Kapalı devre bir sistem olduğu için dış su kullanmıyor, diyor. “Buradaki her raf temelde 25 sauna; bunların yanmaması için yaklaşık 27 derecede tutarak soğutmamız gerekiyor.” “Çözmeye çalıştığımız mühendislik zorluğu tam olarak bu.”

Bu özel Blackwell çipleri, Almanya merkezli AI çeviri platformu DeepL’i çalıştırıyor. EcoDataCenter’in müşterilerinin bir kısmı gizli; açıkça belirtilenler arasında ABD bulut bilişim şirketi CoreWeave, Fransız AI şirketi Mistral ve Hull ve York üniversiteleri de dahil araştırma enstitüleri yer alıyor. Wernvik’a göre egemen Avrupa teknolojisini desteklemek, temel hedeflerinden biri.

Falun tesisinin içinde. Çekim: Josefine Stenersen/The Guardian

Enerji denkleminin son parçası ise artan ısı; EcoDataCenter bu ısının mümkün olduğunca çoğunu geri kazanır. Isının büyük bir kısmı, orman endüstrisinin bir yan ürünü olan odun peletlerinin kurutulmasında kullanılır. Peletler, ısıtma sağlamak amacıyla yerleşim alanlarındaki yakma tesislerine gönderilir. Yanımızda bir tane daha var ve bu tesadüf değil. (İtiraf etmek gerekirse, yakıldıklarında CO2 yayıyorlar; ancak orman endüstrisinin döngüsel yapısı göz önüne alındığında, bunların karbon nötr olduğu söylenebilir.)

Kalan ısı (örneğin sıvılı soğutmadan gelen ısı) doğrudan Falun’un bölgesel ısıtma ağına aktarılır. İsveç, 1950’lerden beri ülkede bölgesel ısıtma ağları kuruyor; burada su, bireysel evlerde değil, büyük, merkezileştirilmiş kazanlarda ısıtılıyor ve ardından yerleşim yerlerinde ve şehirlerde genellikle 60 ila 80 derece arasında, yer altı boruları aracılığıyla dolaştırılıyor. Evler ve işletmeler ısıyı kendi arazilerindeki ısı değiştiricileri aracılığıyla çıkarıyor. Bölgesel ısıtma sistemleri zaten atık suyu, kanalizasyonu ve süpermarket buzdolaplarından gelen artan ısıyı değerlendiriyor; datacenter’lar artık bu karışıma eklenen yeni bir kaynak haline geldi.

EcoDataCenter’ın faaliyetinde dikkat çeken başka bir yön de var. Datacenter’lar birçok topluma dışarıdan dayatılırken, Falun’da durum neredeyse tam tersi yaşandı. Proje, yerel yönetim tarafından başlatıldı, diyor Wernvik, “yani fikir başından beri, bir datacenter’ın belediyeye uyması için onu yerel topluma nasıl entegre edebiliriz sorusuna dayanıyordu.” Bu, 2010’daydı; yapay zeka devriminden çok önce. Belediyenin (yerel bir meclise benzer şekilde) projenin bir özel şirket tarafından daha iyi yönetilmesine karar vermesi, 2014’te EcoDataCenter’ın kurulmasına yol açtı. Falun tesisinin ilk bölümü 2019’da faaliyete geçti. Son aşamalar hâlâ inşaat aşamasında.

Yerel faydalar en baştan sisteme dahil edildi: tedarikçilerinin %90’ı yerelden, sermaye harcamalarının %60’ı ise yerelde yapılıyor, diyor Wernvik. Yerel eğitimi ve eğitimi destekleyerek yatırımda bulunuyor; yerel spor takımlarını ve gençlik faaliyetlerini sponsorlayarak.

Borlänge’de EcoDataCenter 2’nin inşaatı. Fotoğraf: Byggpartner

Yerel entegrasyon, EcoDataCenter’ın ikinci tesisinde, yaklaşık 20 dakikalık bir sürüş mesafesindeki sanayi kenti Borlänge’de daha da belirgin. 2027’de ilk aşaması açılacak olan bu tesisin kapasitesi 240MW – Falun’un üç katı. Ve alan devasa: 200 km². Borlänge’de ise tam tersine, daha önce kapatılan bir kağıt fabrikası olmuş bir “eski sanayi alanı” (brownfield) üzerine kurulum yapıyorlar. Belki de şiirsel bir uyum olarak, veri merkezi bunun için iyi bir yer değiştirme: güç şebekesi, yakındaki su kaynağı ve bölgesel ısıtma gibi mevcut sanayi altyapısına neredeyse aynı şekilde bağlanabiliyor. Ayrıca 200 ile 300 arasında kişi istihdam edecek, bu da kağıt fabrikasının kapatılmadan önce çalıştırdığı kişi sayısına yaklaşık olarak denk – diyor Wernvik. “Veri merkezlerinin bu kadar iş yarattığı iddia edilmiyor tartışması, bağlamına oturtulmalı. Birçok farklı veri merkezi var.”

Stockholm’de veri merkezi stratejisi farklı, ama en az onun kadar bütünleşik. İsveç’in başkenti kendi başına bir Avrupa teknoloji merkezi haline geldi ve veri merkezlerine talep yüksek. Şehir meclisinin ile şehir enerji, güç şebekesi ve optik lif şirketlerinin ortak girişimi olan Stockholm Data Parks, 2014’te “veri merkezi operatörlerini çekmeyi kolaylaştırmak amacıyla tek bir kapı hizmeti olarak” kuruldu – enerji şirketi Stockholm Exergi’nin ürün yöneticisi Michael Gullberg açıklıyor. Uygun arazileri ortaya çıkarıyorlar ve yine vurgu sürdürülebilirlikte: temiz güç (şehir 2035’e kadar sıfır net emisyon hedefliyor) ve artan ısının geri kazanımı. Stockholm, 3.000 km’den fazla boruyla başkentin yaklaşık %90’ına hizmet veren dünyanın en büyük bölgesel ısıtma sistemine sahip olduğunu iddia ediyor. Bölgede yaklaşık 50 ölçekli küçük veri merkezi (genellikle 20MW altı) var ve bunlardan yaklaşık 20’si bölgesel ısıtmaya bağlı. Bunlar, şehir yıllık ısı talebinin yaklaşık %1,5’ini karşılıyor, ki bu pek çok şeymiş gibi görünmeyebilir, “ama 110 gigawatt-saat geri kazanılan ısı, sistem bu kadar büyük olduğu için yine de iyi bir miktar” diyor Gullberg.

Bu tesislerden birine ziyaret ediyorum: Kista, şehir merkezinin kuzeyinde yer alan ve Stockholm’ün teknoloji üssüne dönüşen bir banliyö. Sanayi bölgesinde gözden ırak bir ahşap yapı, 12MW kapasiteli. Kritik olan, doğrudan bölgesel ısıtma tesisinin yanında olması; veri merkezi ısıtılı suyu pratikte çitten ötekiye aktarıyor. Sandra Karlsson, üst düzey halkla ilişkiler yöneticisi, işin kârlı tarafını şöyle özetliyor: “Bölgesel ısıtma yapmaları gerektiğinde, suyu 6 dereceden ısıtmak zorunda kalmıyorlar; bizden 30 derecede alıyorlar, böylece çok enerji tasarrufu sağlıyorlar.” Karşılığında ise soğutma için bölgesel ısıtma tesisinden soğuk su alıyorlar.

Borlänge’deki tesisin bir modeli. Fotoğraf: Josefine Stenersen/The Guardian

Bu veri merkezi, İzlanda’da kurulan ve artık İsveç, İzlanda, Norveç, Danimarka ve Finlandiya’da toplam 13 veri merkezi işleten veya inşaat aşamasında olan atNorth tarafından yönetiliyor. Bu ülkelerin hepsindeki koşullar İsveç’le benzer: yenilenebilir enerji, güvenilir şebekeler, bölgesel ısıtma ve “üstelik bizim de başımızı ağrıtan o berbatar hava. İnsan olarak orada zor zor hayatta kalıyoruz ama veri merkezleri bunu seviyor.” EcoDataCenter’da olduğu gibi, sürdürülebilirliği ve toplulukla etkileşimi ön plana çıkararak yerel yatırımlar ve istihdam, kaynakları verimli kullanarak işliyor.

Isı geri kazanımı açısından bakıldığında, Kristinsson’un belirttiği gibi, biraz çıkışsız bir durum var: daha büyük veri merkezleri, bölgesel ısıtma ihtiyacının daha az olduğu daha uzak bölgelere kurulmak zorunda; tam tersi durum da geçerli. Bu yüzden başka yollar düşünüyorlar. Danimarka’daki başlangıç kapasitesi 250MW olan “mega site”si Varde’de, bölgesel ısıtmanın yanı sıra fazla ısıyı 20 hektarlık bir sera kompleksine yönlendirmeyi planlıyorlar. “Bu, Danimarka’nın kışın altı ayında domatese kendi kendine yetebilmesi anlamına geliyor,” diyor Kristinsson. Karşılığında ise daha az ithal sebze demek: “Bu da çok karbon ayak izi tasarrufu sağlıyor, yerel iş olanakları yaratıyor ve enerji verimliliğini artırıyor.” Norveç’in Rjukan kentinde ise Green Mountain’ın veri merkezi fazla ısıyı yanındaki balık çiftliğine aktarıyor.

Diğer ülkeler bu modeli kopyalayabilir mi? Hem evet hem hayır. Birinciden, yapay zeka “hiperscaler”ları – Google, Meta, Amazon Web Services ve Microsoft gibi – talep açısından Avrupa’nın çok önüne geçiyor. Günümüzde Avrupa’daki veri merkezleri kapasitesinin, ABD’ninkinin yaklaşık %15 ile %25’i arasında olduğu tahmin ediliyor. Ayrıca, İsveç gibi ülkelerde yenilenebilir enerji altyapısının kurulması onlarca yıl aldı; ABD’nin kısa sürede bu alanda geriden gelmesinin zor olduğu görülüyor. Buna da ek olarak, Avrupa ülkeleri hem yapı inşası hem de çevre düzenlemeleri açısından, veri gizliliği ve korunması gibi alanlarda nispeten katı kurallara sahip. Elon Musk, İsveç’te izinsin bazı jeneratörleri kamyonla getirip kullanma lüksünü asla yaşayamaz. Birçok eleştirmene göre, sıkı düzenleme tam da ABD’deki veri merkezleri ortamının beklediği şey. Temmuz 2025’te Trump yönetimi, yapay zeka yarışını kazanmak amacıyla çevre ve planlama korumalarını ortadan kaldıran ve “radikal iklim dogmasını” reddeden AI Action Plan adlı planını duyurdu.

Bu arada ABD, Avrupalı kullanıcılarına hizmet vermek için Nordik ülkelerde büyük yatırımlar yapıyor. İsveç’te Meta, Lulea’da 723 MW kapasiteli bir tesis kurarken, Kanada-Amerikalı firma Brookfield, Strängnäs’te 750 MW’lık bir veri merkezini planlıyor ve Google bu yıl Haziran ayında Horndal’da 150 MW’lık bir tesisin temelini attı. Bu şirketler, kendi yenilenebilir enerji tedariklerini kurmak da dahil olmak üzere Nordik modeli benimsediklerini iddia ediyor; ancak geçen ay Guardian, Google’ın kuzey Finlandiya’daki Muhos’ta veri merkezi için arazi açmak amacıyla yasa dışı biçimde 250.000 ağacı kestiğini ve 330 hektarlık çorak bir manzarayı geride bıraktığını bildirdi. Google’ın Finlandiya ülke müdürü Antti Järvinen, orman kesimlerinden dolayı özür diledi ancak şirketin, o dönemki mevzuata dair “elimizdeki en iyi anlayışa göre” hareket ettiğini ve bölgede 130 hektar alanında ağaç dikmeyi planladığını iddia etti. İsveç’in Gävle kentindeki Google veri merkezinin inşaatını üstlenen müteahhitlerin, çoğu yabancı olan işçilerini kötü koşullarda barındırdığı ve uzun çalışma saatlerine tabi tuttuğu iddia edildi. Microsoft, müteahhitleri ve tedarikçileri hakkında, “iş sağlığı ve güvenliği, çalışma koşulları, dernek özgürlüğü ve toplu pazarlık hakkı konusunda açık gereksinimler koyduğumuzu” ve müteahhitlerin Microsoft’un insan hakları ve adil iş politikalarına uyumunu sağlamak için “güçlü süreçler” benimsediğini belirtti. İsveç’te Google için topluluk ilişkileri de o kadar pürüzsüz ilerlemedi. 2021’de Horndal adını taşıyan yerel bir metal grubu, Google’ın yaklaşan gelişine yönelik öfkeyi dile getiren Lake Drinker adlı bir albüm yayımladı (örnek sözler: “Dijital şeytan susuzluktan titriyor … Önce ağaçlarımızı aldınız / Şimdi gölümüzü içiyorsunuz”).

Her iki firma da atNorth ve EcoDataCenter, ucuz yabancı iş gücünü ithal etmekten kaçındıklarını söylüyor; ancak Kristinsson, bölgedeki veri merkezlerine yönelik muhalefetin büyüdüğünü, büyük ölçüde ABD’deki geri tepmeyle beslendiğini kabul ediyor: “Muhtemelen [burada] o kadar güçlü değil, ancak Nordikler yeni her şeyi ilk benimseyenler. Şu ABD’de gösterilen aynı TikTok propagandasını da biz de benimsiyoruz.”

Wernvik daha ölçülü konuşuyor: “Amerikan şirketleri ve büyük ölçekli sağlayıcılar da ekosistemin kesinlikle ihtiyaç duyduğu bir parçası, çünkü benzersiz bir rekabet gücü ve yetkinliğe sahipler.”

Sweden kendi başarısının kurbanı olabilir mi? Bu dev tesislerin manzarayı giderek daha fazla yediği düşünce, büyük bir ülke olan Sweden’de bile oldukça distopik bir görünüm sunuyor. Ancak Wernvik pek endişeli değil: “Sattığımız şeyin özünde yatan unsurlar arazi ve enerji. Bu açıdan oldukça doğrusal bir iş bu. Fiziksel kısıtlamalarla çalıştığımız için üstel büyüme göstermek gerçekten zor.” Dünyanın tam olarak kaç veri merkezine ihtiyacı olduğu büyük ölçüde talebe bağlı: ne kadar daha fazla yapay zekaya ihtiyacımız var ve bu faydaların zararları ne kadar dengeliyor. Bu gerçekten ayrı bir konu, ancak en azından Sweden’in teknoloji, enerji ve topluluklara yönelik bütüncül ve uzun vadeli yaklaşımı, dijital geleceğimizi inşâ etmenin daha iyi ve daha kötü yolları olduğunu gösteriyor.

Bu konularda daha fazlasını keşfedin

• Yenilenebilir enerji
• Euro vizyonları
• Sweden
• Enerji
• Veri merkezleri
• özellikler