Chatbotlar ‘cevap motorlarına’ dönüştüğünde: Yapay zeka, jeopolitik ve gerçeklik

Sohbet botları ‘cevap motorlarına’ dönüştüğünde: Yapay zeka, jeopolitika ve gerçek

Hyrije Mehmeti, 16 Aralık 2025’te Kosova’s Prishtina’da düzenlenen Hibrid.info uluslararası uzman konferansında “The Chatbot Version of Truth” araştırma raporunu sunuyor. Fotoğraf: Global Voices, CC BY 3.0.

Bu makale, Hyrije Mehmeti’nin önceki çalışmalarından, arasında bir makalenin de bulunduğu materyalleri birleştirip uyarlamaktadır. 2025 ADS/Hibrid.info araştırma raporuna dayanmaktadır. Aynı zamanda Global Voices’ın Ekim 2026 Spot ışın serisinin bir parçasıdır: “Büyük Teknoloji ve Otoriterlik.” Bu ışında, Büyük Teknoloji’nin otoriter hükümetlere ve uygulamalara nasıl olanak tanıdığını ve engel olduğunu ve bu seçimlerin Küresel Güney’i nasıl etkilediğini inceliyoruz. Bu kapsamlı haberlere destek olmak için buradan bağış yapabilirsiniz.

Günümüzde birçok kişi için bir sohbet botuna soru sormak, bir zamanlar bir arama motorunu açmak kadar doğal geliyor. “Kosova bağımsız bir devlet mi?” “Srebrenica’da ne oldu?” “Kırım Ukrayna’nın mı yoksa Rusya’nın mı bir parçası?” — bunlar artık yalnızca tarih kitaplarına, mahkeme kararlarına veya haber merkezlerine ayrılmış sorular değil. Saniyeler içinde, akıcı ve kendine güvenli bir dille, çoğu zaman her şeyi bilen bir kılavuz tonuyla yanıt veren sohbet pencerelerine yazılıyorlar.

Bu özgüven, büyük dil modelleri (LLM) sohbet botlarını aynı kadar çekici kılan ve aynı kadar riskli yapan şeydir.

Sosyal medya platformları ve çevrimiçi haber kaynaklarıyla birlikte, AI sohbet botları giderek birer referans aracı işlevi görüyor; kullanıcıların aldıkları bilgiyi doğrulamadan, karmaşık politik ve tarihi konuların özetlerini sunuyorlar.

Bu değişim, tarih, devletlilik ve savaş mirasının hâlâ politikanın çatışma alanı olduğu Batı Balkanları gibi bölgelerde özellikle önem taşıyor. Bu konuların nasıl açıklandığı ve çerçevelendiği dolayısıyla yalnızca olgusal doğrulukla değil, aynı zamanda anlatı etkisiyle de ilgili.

“Makul” olanın “doğru” olanı yenmesi

LLM’ler ikna edici görünen metinler üretmek üzere tasarlanır. Akıcı ve tutarlı yanıtlar verirler ancak bu nitelikler doğruluğun doğrulanmasını garanti etmez. Bir şey açık ve otoriter bir biçimde okunduğunda güvenilir gelir.

Ancak jeopolitiğinde olası olmak yeterli değildir.

Geleneksel bilgi kaynaklarının aksine, sohbet botları gerçekleri yalnızca geri getirmez. Aynı zamanda yorumlar, önceliklendirir ve bilgiyi, eğitim verileriyle ve içinde işledikleri teknolojik ortamlarla şekillenmiş biçimlerde çerçeveler.

Bu, araştırmamızı yönlendiren merkezî sorundan biriydi.

Araştırmamızın ortaya çıkardıkları

2025 yılında, Demokratik Toplum İçin Eylem/Hibrid.info araştırma ekibini yöneterek, üç yaygın kullanılan AI sohbet botunun hassas siyasi ve tarihsel sorulara nasıl yanıt verdiğini inceledik: Amerika Birleşik Devletleri’nde başlatılan ChatGPT, Çin’de başlatılan DeepSeek Chat ve Rusya’da başlatılan Alice.

“Gerçeğin Sohbot Versiyonu” başlıklı çalışma, bu sistemlerin insanların Kosova, Batı Balkanlarla ilgili kritik konular ve küresel karşılaştırmalı konular gibi belirli konular için kısa yol bilgi kaynakları olarak kullanmaları durumunda ne tür bir “gerçek” ürettiğini analiz etti.

Ekip, Kosova’nın bağımsızlığı, savaş mirası, uluslararası tanınma, Batı Balkan ülkelerinin AB entegrasyonu, hafıza politikaları, bölgesel anlaşmazlıklar ve Kırım, Kıbrıs veya diğer tartışmalı bölgeler gibi küresel karşılaştırmalı sorular gibi konuları kapsayan 100 standartlaştırılmış soru geliştirdi.

Her tematik alan için sohbet botunun hesabında ayrı bir hesap oluşturuldu ve her soru, önceki yanıtların sonrakinet etkilememesi için ayrı ayrı yeni bir sohbete girildi. Yanıtlar ardından doğruluk açısından kontrol edildi ve anlam benzerliği açısından karşılaştırıldı. Deney bulgularını doğrulamak ve yorumlamak için kullanılan uzmanlarla yarı yapılandırılmış görüşmeler de gerçekleştirildi.

Başlangıçta sonuçlar olumlu bir tablo çiziyordu: yanıtların büyük bölümü genel olarak doğruydu ve ChatGPT ile DeepSeek Chat en yüksek ve en tutarlı doğruluğu gösteriyordu. Ancak her iki sistem de hâlâ hatalı yanıtlar, uydurma (hallucination) öğeleri ve yorum farkları üretiyordu. Alice ise daha zayı bir performans sergiledi; özellikle politik açıdan hassas konularda yanıtsız bırakma, temadan kaçınma ve ideolojik sapmalar bakımından en yüksek sayıya sahipti.

100 test edilen soruda sohbet botlarının doğruluk kategorilerine göre performansları. Grafik, hibrid.info’yun izniyle kullanılmıştır.

100 test edilen soruda sohbet botlarının doğruluk kategorilerine göre performansları. Grafik, hibrid.info’yun izniyle kullanılmıştır.

Ancak yalnızca doğruluk tüm tabloyu anlatmıyor.

En net bulgulardan biri, test edilen hiçbir sistemin jeopolitik konular için tamamen tarafsız ya da tutarlı bir başvuru noktası sayılamayacağıydı.

Anlam benzerliği analizi, ChatGPT ile DeepSeek Chat’in özellikle Kosova ve bölge konularında çoğunlukla son derece benzer ifadeler ürettiğini, bu da ortak bir anlatı yapılandırma biçimine işaret ettiğini gösterdi. Oysa Alice hem sözcük seçimi hem de vurgu bakımından çok daha güçlü sapmalar gösterdi.

Kullanıcı perspektifinden bakıldığında bu, basit ama endişe verici bir sonuca yol açıyor: Hangi sohbet botunun kullanıldığına bağlı olarak aynı soru, siyasi gerçekliğin farklı sürümlerini üretebiliyor.

Konum değişince yanıt da değişiyor

Çalışmanın ikinci bir bölümünde ekip, kullanıcının konumunun yanıtları etkileyip etkilemediğini test etti. Aynı üç hassak soru altı Batı Balkan ülkesinden soruldu: Kosova, Arnavutluk, Kuzey Makedonya, Karadağ, Sırbistan ve Bosna-Herzegovina.

Bulular, coğrafyanın önem taşıyabileceğini gösterdi.

ChatGPT ile DeepSeek Chat, özellikle tartışmalı konularda bazı sapmalar görünse de sözcük seçimi ve anlam bakımından nispeten tutarlı kaldı. Oysa Alice farklı davrandı: bazı ülkelerde Rusça yanıtladı, bazılarında tamamen yanıtsız bıraktı ve tüm sorular İngilizce gönderilmesine rağmen bazı durumlarda tek bir yanıt içinde dilleri harmandı.

Analiz, aynı zamanda, farklı ülkelerden gelen yanıtlar arasında, tarihsel ve siyasi açıdan zıt perspektiflere sahip bazıları da dahil olmak üzere, anlamsal benzerlik farklarını ortaya koydu.

Bu, teknik bir ayrıntı gibi görünse de, sonuçları pratiktir. Farklı konumlardan sorulan benzer sorular, dil, vurgu veya kapsamlılık açısından farklı yanıtlar üretebilir.

Dijital haritaların hangi ülkeye giriş yapıldığına göre farklı görünebilmesi gibi, siyasi gerçeklerin yapay zeka tarafından üretilen açıklamaları da coğrafyaya göre değişebilir.

Kullanıcılar için bu, kendilerine sunulan bilginin yalnızca ne sorduğuna değil, aynı zamanda hangi sistemi kullandıklarına ve nereye eriştiklerine de bağlı olabileceği anlamına gelir.

Bilgi ortamında yeni bir katman

Siyasetçilerin bilgi üzerindeki etkisi çoğu zaman sansür, propaganda ve bağımsız gazeteciliğe yönelik kısıtlamalarla ilişkilendirilir. Yapay zeka sohbet botları, siyasi anlatıların nasıl karşılandığı ve üretildiği konusunda yeni bir boyut ekliyor.

Bu sistemler yalnızca bilgi sağlamaz. Doğruluk, çerçeveleme ve bağlamsal uyarlama konusundaki farklar aracılığıyla, siyasi ve tarihsel gerçeklerin kullanıcılara nasıl sunulduğunu etkileyebilir.

Siyasi kısıtlamalar üzerinden süzülen, dengeli olmayan verilerle eğitilen veya faktüel doğruluğu garanti etmeden akıcı yanıtlar üretmeye yönelik tasarlanan yapay zeka sistemleri, bozulmuş gerçeklerin sessiz biçimde yayıcısı haline gelme riski taşır; bu, gerekli bir şekilde belirli bir anlatıyı desteklemeye tasarlandıkları için değil, bilginin nasıl seçildiği, işlendiği ve sunulduğu için.

Bu durum, yabancı müdahalenin, propagandanın ve tarihsel revizyonizmin zaten var olduğu bilgi ortamlarında özellikle önem taşır.

Araştırma, sohbet botu geliştiricileri ile siyasi aktörler arasında doğrudan bir koordinasyon kurmaz. Aynı zamanda, her hatalı yanıtın kasıtlı bir müdahaleyi yansıttığını de öne sürmez.

Asıl vurguladığı daha geniş bir endişe var: Güçlü teknoloji şirketleri tarafından geliştirilen ve kontrol edilen sistemler giderek siyasi bilgiye erişimi aracılık ederken, yanıtlarını şekillendiren süreçler sıradan kullanıcıların incelemesinin zoru oluyor.

Bu sistemlerin bilgiyi sunuş biçimi dolayısıyla yalnızca teknik bir mesele değil. Şeffaflık, hesap verebilirlik ve teknoloji platformlarının kamuoyu anlayışı üzerindeki etkisi konusunda da sorular gündeme getiriyor.

Doğruluğun ötesinde: Hesap verebilirlik sorusu

“The Chatbot Version of Truth” araştırmasının bulguları, AI sohbet robotlarının işlevsiz ya da doğası gereği yanıltıcı olduğunu öne sürmüyor. İncelenen yanıtların çoğu temelde doğruydu.

Ancak çoğu zaman doğru olmak, özellikle hassas siyasi ya da tarihsel olaylarla ilgili sorular söz konusu olduğunda, bir sistemi tutarlı biçimde güvenilir kılmaz.

Geliştiriciler ve platform sağlayıcıları, veri kaynakları, model geliştirme süreci ve yanıtları doğrulamak için kullanılan mekanizmalar hakkında şeffaflığı artırmalıdır. Bağımsız, bölgeye özgü testler de sistematik önyargıları, yanlışlıkları ve bilgi boşluklarını ortaya çıkarmak için gerekliidir.

Jurnalistler, araştırmacılar ve kullanıcılar için doğrulama her zamankinden daha önemli. Sohbet robotlarından çıkan yanıtları birden fazla güvenilir kaynakla karşılaştırmak, atlananları fark etmek ve bilginin nasıl çerçevelendiğini sorgulamak giderek medya ve AI okuryazarlığının önemli parçaları oluyor.

Araştırmamızın yayımlandığından neredeyse bir yıl geçmesine rağmen, merkezdeki mesaj hâlâ geçerliliğini koruyor: AI sohbet robotları, insanların bilgiye ulaşma ve tüketme biçiminde giderek günlük aracılara dönüşüyor; ancak gerçekliğin nötral aynaları değiller.

Yaşayan zorluk, bu sistemlerin hızlı yanıtlar vereip veremeyeceği değil. O yanıtların doğru, yeterli düzeyde bağlamsallaştırılmış ve incelemeye açık olup olmadığı.

Çünkü sonuçta, en tehlikeli yanıltıcı bilgi türü, gerekirse açıkça yanlış görünen değil; pürüzsüz, mantıklı ve “yanıt” olarak geçecek kadar yeterince olası gelen türdür.

Hyrije Mehmeti, medya ve iletişim alanında uzman bir profesyonel olup Güneydoğu Avrupa Üniversitesi’nde Medya ve İletişim alanında doktora öğrencisidir. Aynı zamanda Prishtina Üniversitesi’nin Gazetecilik Bölümü’nde ders vermektedir. Kurumdaki Editöryel ve Program Koordinasyonu Müdürü olarak görev yaparken ADS/Hibrid.info’nun “Gerçeğin Chatbot Sürümü” araştırmasını yönetmiştir.

Bu yazı, çevrimiçi ifade özgürlüğünü korumaya adanmış bir Global Voices projesi olan Advox’un bir parçasıdır. Tüm Yazılar

The Bridge, küresel topluluk üyelerinin benzersiz perspektifinden haber olaylarının yerel ve uluslararası kapsamı arasındaki algı farklılıklarını aydınlatan kişisel denemeler, yorumlar ve yaratıcı kurgusal olmayan metinleri içermektedir. İfade edilen görüşler, mutlaka tüm topluluğun görüşlerini yansıtmaz. Tüm Yazılar

Kategoriler

• Doğu ve Orta Avrupa
• Arnavutluk
• Bosna-Hersegovina
• Çin
• Kıbrıs
• Kosova
• Karadağ
• Kuzey Makedonya
• Rusya
• Sırbistan
• ABD
• Ukrayna

• Gelişim
• Dijital Aktivizm
• Söz Özgürlüğü
• Fikirler
• Uluslararası İlişkiler
• Politika
• Teknoloji
• Advox
• Büyük Teknoloji ve Otoriterlik
• Cầu Köprü

Son Doğu ve Orta Avrupa Hikayeleri

Arnavutluk’ta kırsal gençler yerel çevre sorunlarını çözmek için kampanya yürütüyor

Polonyalı gönüllüler, 2022’de Polonyalıların Ukraynalı mültecilere evlerini nasıl açtığını anımsıyor

Büyük Teknoloji ve otoriter devletler: Belarus

Dünya’nın Önemli Hikayeleri

Global Voices’ın Odak Noktası’nı destekleyin: Adalet altyapı olarak

Bangladeş, yapay zeka ile üretilen tacizlerin kadınları hedef alması üzerine daha sıkı siber yasayı değerlendiriyor

Uyarı Sinyalleri: Venezuela ve Çin’in Yapay Zeka Destekli Dijital Otoriterliğinin Riski

Söyleşiyi başlat

Yazarlar, lütfen giriş yapın »

E-posta (yayınlanmayacaktır) (gerekli)

Bu yazıya gelen yorumlar için e-posta ile abonelik

Yorum Kuralları

• Tüm yorumlar bir moderatör tarafından incelenir. Yorumunuzu birden fazla göndermeyin; aksi takdirde spam olarak algılanabilir.
• Başkalarına saygılı davranın. Nefret söylemi, küfür ve kişisel saldırılar içeren yorumlar onaylanmayacaktır.