Kurtuluş Savaşı

Savaşın Patogenezisi: Mondros'tan Milli Uyanışa Giden Süreç

I. Dünya Savaşı'nda İttifak Devletleri yanında yer alan Osmanlı Devleti, savaşı yenilgiyle tamamlamış ve 30 Ekim 1918'de Mondros Ateş Niyeti Antlaşmasını imzalamıştır. Bu antlaşmanın gizli ek maddeleri arasında ordunun dağıtılması, stratejik boğazların ve demiryollarının işgaline izin verilmesi ile iç güvenliğin sağlanması için işgallere açık kapı bırakılması yer almaktaydı. Antlaşma, fiilen Osmanlı Devletinin parçalanmasına zemin hazırlamış; İtilaf Devletleri kısa süre içinde İstanbul'u (13 Kasım 1918), İzmir'i (15 Mayıs 1919) ve ülkenin diğer kritik noktalarını işgal etmiştir. Bu koşullar altında, Sultan Mehdinin himmetiyle kurulan İşgal Komitesi hükümeti, fiilen işgali meşrulaştıran bir yapı oluşturmuş; ancak halkın ve ordunun büyük bir kesiminin milli bilinci bu duruma tepki göstermeye başlamıştır.

İşgallerin hızlanması ve ülkenin parçalanmasının netleşmesi, bölge bölgede yerel direniş örgütlenmelerinin (Kuva-yi Milliye) ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu ilk dönem direnişleri, düzensiz ve dağınık bir yapı göstermiş; ancak Samsun'daki olumsuz gelişmeler ve Rum-Bulgar milliyetçilerinin Türk köylerine yönelik saldırıları milli bilinci daha da keskinleştirmiştir. İşte tam bu noktada, 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal'in Samsuna çıkışı, milli mücadeleyi dağınık yerel direnişlerden organize bir ulusal harekete dönüştürecek kritik bir dönüm noktası olmuştur. Mustafa Kemal, Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ile mücadelenin amacını ve yöntemini açıkça ortaya koyarak, milletin kendi kaderini tayin hakkının geri kazanılacağını ilan etmiştir.

Meclisin Kuruluşu ve Hukuki Meşruiyet İnşası

Mustafa Kemal'in Samsuna çıkışının ardından, Anadolu'ya yayılan milli direniş hareketi organize bir yapı kazanmıştır. Bu bağlamda, seçimler düzenlenerek 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açılmıştır. TBMM'nin kuruluşu, saltanatı koruyan İstanbul hükümetinin aksine, milletin tam ve hâkimiyet-i milliyeti esas alan egemenliğini temsil eden meşru bir organ olarak ortaya çıkmıştır. Meclisin ilk çalışmalarından biri olan Temsil Kurulunun 4 Haziran 1920'de aldığı kararlar ve 7 Mayıs 1920'de yayımlanan Halk Nizamnamesi, mücadelenin hukuki temellerini atmıştır. Bu belgeler, milletin bağımsızlığını kendi iradesiyle savunacağını ve hiçbir dış güce boyun eğmeyeceğini açıkça ifade etmiştir.

TBMM'nin kuruluşu, aynı zamanda yeni devletin siyasi yapısının da inşası anlamına gelmişti. Meclis, 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanına kadar saltanatı (1 Nisan 1920'de alınan kararla fiilen ortadan kaldırılan) ve ardından 1 Kasım 1922'de resmen kaldıran bir dizi temel karar almıştır. Bu süreçte, meclis aynı zamanda ulusal orduyu örgütlemiş ve düzenli ordunun (Kuvva-i Milliye'nin muhafaza ve temini için kurulan) oluşumunu sağlamıştır. Meclisin bu döneme ait en önemli belgelerinden biri olan Misak-ı Milli (28 Ocak 1920), sınırların çizilmesinde temel alınacak ilkeleri belirlemiş; savaşın hedeflerini net bir şekilde ortaya koymuştur.

Askeri Cepheler ve Karşılıklı Stratejik Hareketler

Kurtuluş Savaşı, iki ana cephede yürütülmüştür: Doğu Cephesi ve Batı Cephesi. Doğuda, Ermenilerin işgal girişimlerine karşı Gümrük Antlaşması (2 Aralık 1920) ile Ermeni kuvvetleri yenilerek bölgedeki toprak bütünlüğü korunmuştur. Bu cephe, aynı zamanda Azerbaycan ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ile yakınlaşmanın da sağlandığı bir dönem olmuştur. Batı Cephesi ise mücadelenin en yoğun ve kritik olarak yürütüldüğü sahne olmuş; burada Yunan kuvvetleri ile düzenli Türk ordusu karşı karşıya gelmiştir.

Batı Cephesinde, düşman kuvvetlerinin Ankara'ya ulaşmayı hedeflediği ilk büyük çatışma olan I. İnönü Savaşı (23 Ocak – 1 Şubat 1921) Türk kuvetlerinin taktik üstünlüğüyle sonuçlanmıştır. Bu zafer, mücadelenin moral ve manevi değerini artırmıştır. Ardından, düşmanın daha güçlü bir saldırıyla başlattığı II. İnönü Savaşı (6-13 Mart 1921) da Türk ordusunun direnişiyle püskürtülmüştür. Bu zaferlerin ardından, Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos – 13 Eylül 1921), savaşın dönüm noktası olarak tarihe geçmiştir; bu uzun ve kanlı çatışma, Türk ordusunun stratejik savunmayla düşmanı yorarak geri çekmeye zorlamasıyla sonuçlanmıştır.

Büyük Taarruzdan Zaferin Sonuçlarına

Sakarya Savaşının ardından, ordunun modern bir yapıya kavuşturulması ve lojistik hazırlıkların tamamlanması için gerekli süre tanınmıştır. Bu hazırlıkların ardından, 26 Temmuz 1922'de başlayan Büyük Taarruz ile Batı Cephesinde kesin zafer hedeflenmiştir. Türk ordusunun başarılı taarruzuyla düşman hatları yıkılmış; Kütahya-Eşme ve Afyonkarahara çevresindeki ana muharebelerden sonra, 30 Ağustos 1922'de Dumlu Dağı'nda verilen kesin yenilgiyle Yunan ordusunun büyük bir kısmı imha edilmiştir. Bu tarihin ardından başlayan takip hareketleriyle, 9 Eylül 1922'de İzmir'in kurtarılmasıyla Batı Hephesindeki düşman varlığı sona ermiştir.

Askeri başarıların ardından, 11 Ekim 1922'de Mudanya Ateş Niyeti Antlaşması imzalanarak fiilen savaş sonlandırılmıştır. Bu antlaşma ile İstanbul ve çevresinin geri verilmesi, Trakya'daki işgalin kaldırılması ve Boğazların Türk kuvvetlerine devredilmesi sağlanmıştır. Askeri zaferin diplomatik karşılığı ise Lozan Barış Konferansında (6 Kasım 1922 – 24 Temmuz 1923) uluslararası düzeyde tanınmasıyla tamamlanmıştır. Bu süreç, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunun askeri ve diplomatik temellerini oluşturmuş; 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanıyla milli mücadele resmen sonuçlandırılmıştır.

❓ Sıkça Sorulan Sorular (SSS)